Spis treści
- Reforma filozofii kontroli: od obecności do zdrowia
- Co to jest „praca zarobkowa” – nowa definicja ustawowa
- Co wolno, a czego nie wolno na L4
- Nowy protokół kontroli: papier, który może uratować zasiłek
- Pracodawca też musi uważać
- Perspektywa 2027: zwolnienie tylko dla jednego pracodawcy
- FAQ: najczęstsze pytania pracowników
Reforma filozofii kontroli: od obecności do zdrowia
Przez lata praktyka kontroli ZUS bywała bardzo rygorystyczna: sama nieobecność w domu albo aktywność poza miejscem pobytu mogły prowadzić do zakwestionowania prawa do zasiłku. Nowe przepisy, oparte na zmienionym art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, odwracają tę logikę. Aktywność niezgodna z celem zwolnienia to od 13 kwietnia 2026 r. wyłącznie taka, która utrudnia lub wydłuża proces leczenia albo rekonwalescencję. To ZUS musi wykazać ten związek przyczynowy, zamiast opierać się wyłącznie na samym fakcie wyjścia z domu.
To fundamentalna zmiana procesowa. Dotąd samo ustalenie, że ubezpieczony był w centrum handlowym albo wyjechał na weekend poza miasto, często wystarczało do wstrzymania zasiłku. Teraz organ rentowy musi wykazać medycznie, dlaczego konkretna aktywność konkretnego pacjenta z danym rozpoznaniem kolidowała z powrotem do zdrowia.
Co to jest „praca zarobkowa” – nowa definicja ustawowa
Nowelizacja wprowadza po raz pierwszy legalną definicję pracy zarobkowej. Jest nią każda czynność o charakterze zarobkowym, niezależnie od podstawy prawnej jej wykonania. Obejmuje pracę na etacie, zlecenie, dzieło, kontrakt B2B, a także prowadzenie działalności gospodarczej.
Ustawodawca przewidział jednak ważny wyjątek: czynności incydentalne. Nie powodują one utraty prawa do zasiłku, jeśli spełniają łącznie wszystkie poniższe warunki:
- mają charakter sporadyczny i jednorazowy,
- są wymuszone istotnymi okolicznościami, np. koniecznością zapobiegania szkodzie,
- nie wynikają z polecenia pracodawcy,
- nie mają negatywnego wpływu na proces leczenia i rekonwalescencję.
Polecenie pracodawcy nigdy nie stanowi istotnej okoliczności usprawiedliwiającej czynność incydentalną. Jeśli pracownik wykona zadanie służbowe na polecenie szefa podczas L4, traci zasiłek za cały okres zwolnienia. Pracodawca nie może go przed tym uchronić.
Co wolno, a czego nie wolno na L4
Najczęstsze wątpliwości pracowników i kadrowców można podsumować krótko:
- wyjście do apteki, lekarza lub na rehabilitację jest co do zasady dozwolone,
- spacer rekreacyjny przy L4 z kodem 2 najczęściej jest dopuszczalny,
- wyjazd wypoczynkowy przy depresji lub wypaleniu może być dopuszczalny, ale wymaga oceny konkretnego przypadku,
- wyjazd przy reżimie łóżkowym lub remont przy urazie narządu ruchu mogą zostać uznane za sprzeczne z celem zwolnienia,
- praca zarobkowa, także u innego pracodawcy, co do zasady grozi utratą zasiłku za cały okres zwolnienia,
- wykonanie pracy na polecenie pracodawcy również jest niedopuszczalne, bo polecenie szefa nie stanowi istotnej okoliczności.
Każdy przypadek jest oceniany indywidualnie, z uwzględnieniem rodzaju schorzenia, zaleceń lekarskich i wpływu danej aktywności na leczenie lub rekonwalescencję.
Nowy protokół kontroli: papier, który może uratować zasiłek
Od 13 kwietnia 2026 r. każda kontrola przeprowadzona przez ZUS lub przez pracodawcę będącego płatnikiem składek musi zakończyć się sporządzeniem pisemnego protokołu. Dokument ten staje się kluczowym elementem materiału dowodowego, a jego wadliwość może być podstawą skutecznego odwołania.
Protokół musi zawierać: imię, nazwisko i numer PESEL ubezpieczonego; adres wskazany w e-ZLA; datę oraz dokładną godzinę rozpoczęcia i zakończenia kontroli; numer zaświadczenia lekarskiego; nazwisko lekarza wystawiającego L4; opis czynności wykonywanych przez ubezpieczonego w chwili kontroli; dane i numery legitymacji kontrolerów.
Pracownik ma prawo czynnie uczestniczyć w sporządzeniu protokołu. Ma 7 dni na zgłoszenie uwag, zastrzeżeń i przedstawienie własnych dowodów – na przykład paragonu z apteki z godziną zakupu zbiegającą się z czasem wizyty kontrolera. Brak podpisu ubezpieczonego nie unieważnia kontroli, ale musi zostać odnotowany.
Pracodawca też musi uważać
Nowe przepisy obciążają pracodawców zwiększoną odpowiedzialnością. Kontakt z pracownikiem podczas L4 w celu realizacji zadań służbowych może narazić obie strony na poważne konsekwencje. Jeśli pracownik wykona zadanie na polecenie szefa, może stracić zasiłek za cały okres zwolnienia. W takiej sytuacji nie można też wykluczyć sporu z pracodawcą o odpowiedzialność za skutki takiego polecenia. Zmuszanie osoby chorej do pracy stanowi rażące naruszenie przepisów BHP i może skutkować kontrolą Państwowej Inspekcji Pracy. Pracodawca nie może też wyciągać konsekwencji wobec pracownika, który odmawia kontaktu lub wykonania zadania w trakcie L4.
Działy HR powinny wdrożyć jasne procedury komunikacji, zakazujące menedżerom angażowania osób na zwolnieniu w sprawy służbowe.
Perspektywa 2027: zwolnienie tylko dla jednego pracodawcy
Reforma ma też trzeci etap: od 1 stycznia 2027 r. lekarz będzie mógł, na wniosek pacjenta, wystawić zwolnienie ograniczone tylko do jednego pracodawcy. Jeśli charakter drugiego zatrudnienia nie koliduje ze stanem zdrowia, chory zachowa prawo do pracy.
Chirurg ze złamanym palcem będzie mógł prowadzić wykłady na uczelni; informatyk ze złamaną nogą – pracować zdalnie przy komputerze. Dotychczasową zasadę „wszystko albo nic” zastąpi ocena medyczna dopasowana do konkretnego przypadku.
FAQ: najczęstsze pytania pracowników
Czy wyjazd podczas L4 na wakacje jest dozwolony po 13 kwietnia?
Sam fakt wyjazdu turystycznego nie jest już automatyczną podstawą do odebrania zasiłku. ZUS musi wykazać, że wyjazd utrudnił leczenie. Przy diagnozach związanych ze zdrowiem psychicznym lub wypaleniem zmiana otoczenia może być elementem terapii. Przy chorobach wymagających reżimu łóżkowego wyjazd zostanie uznany za nadużycie.
Co grozi za nieobecność w domu podczas kontroli?
Sama nieobecność nie przesądza jeszcze o utracie zasiłku. Ubezpieczony ma 7 dni na wyjaśnienie powodu. Wizyta u lekarza, rehabilitacja lub niezbędne zakupy oznaczają utrzymanie prawa do świadczenia.
Czy na L4 można pobierać wynagrodzenie z tytułu pełnienia funkcji w zarządzie?
Zgodnie z nowymi definicjami każda czynność zarobkowa może zostać uznana za pracę zarobkową, chyba że ma charakter ściśle incydentalny i została wymuszona istotnymi okolicznościami.
Kto może wystawić e-ZLA w 2026 roku?
Co do zasady e-ZLA wystawia lekarz po przeprowadzeniu konsultacji medycznej. Uprawnienia mają także lekarze dentyści oraz – na zasadach określonych w przepisach – felczerzy i starsi felczerzy. Nie należy natomiast automatycznie zakładać, że takie uprawnienie mają samodzielnie pielęgniarki, położne czy fizjoterapeuci.
* ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 501, ze zm.),
* ustawa z dnia 13 lutego 2026 r. o zmianie ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. z 2026 r. poz. 441).
Potwierdź zapis
Sprawdź maila, żeby potwierdzić swój zapis na newsletter. Jeśli nie widzisz wiadomości, sprawdź folder SPAM w swojej skrzynce.
Coś poszło nie tak